Συνέντευξη: Μηνάς Παπαγεωργίου

Ο δημοσιογράφος, ερευνητής και συγγραφέας Μηνάς Παπαγεωργίου έγραψε ένα από τα πιο ενδιαφέροντα βιβλία σχετικά με την Ελληνική Επανάσταση. Το βιβλίο του «Ηλιοκεντρικό σύστημα και ζωή στο Διάστημα το 1821: Η ιδεολογική Ελλήνων Διαφωτιστών και Χριστιανών Λογίων» (Πρόλογος: Παύλος Γερουλάνος, Εκδόσεις iWrite, 2020) τοποθετείται στην χρονική περίοδο που είναι στις μέρες μας γνωστή ως «Νεοελληνικός Διαφωτισμός» και εξιστορεί τον πόλεμο των πνευματικών ιδεών του επαναστατικού μοντέλου του κόσμου του Ν. Κοπέρνικου (1473-1543) μεταξύ του Οικουμενικού Πατριαρχείου της Κωνσταντινούπολης και των Ελλήνων Διαφωτιστών. Ο συγγραφέας βρήκε ξέκλεψε λίγο χρόνο και απάντησε στις ερωτήσεις μας σχετικά με αυτό το τόσο ενδιαφέρον ιστορικό δοκίμιο.

Το βιβλίο σας «Ηλιοκεντρικό σύστημα και ζωή στο Διάστημα το 1821: Η ιδεολογική σύγκρουση Ελλήνων Διαφωτιστών και Χριστιανών Λογιών» κυκλοφόρησε σχεδόν πριν 6 μήνες. Πώς βλέπετε την πορεία του σήμερα;

Το βιβλίο κατάφερε μέσα σε δύο, περίπου, μήνες να εξαντλήσει την πρώτη του έκδοση, ενώ είναι πολύ πιθανό εντός του καλοκαιριού να δούμε στους πάγκους των βιβλιοπωλείων και την τρίτη. Έχει δεχτεί πολύ θετικές κριτικές, τόσο από ανθρώπους που σχετίζονται με τη μελέτη της ιστορίας και συγκεκριμένα του νεοελληνικού Διαφωτισμού, όσο και από ερευνητές της ιστορίας των Επιστημών στη χώρα μας. Λαμβάνοντας υπόψιν τα προηγούμενα, νομίζω ότι δεν τα έχει πάει και τόσο άσχημα.

Το βιβλίο σας ξεχωρίζει γιατί αναφέρεται κατά κύριο λόγο στην προεπαναστατική περίοδο, την εποχή του Νεοελληνικού Διαφωτισμού. Ποιο ερέθισμα σας έδωσε την ιδέα για τη δημιουργία του;

Τα τελευταία χρόνια και κατά τη διάρκεια των μελετών μου πάνω στον νεοελληνικό Διαφωτισμό και τον πόλεμο των ιδεών κατά τα προεπαναστατικά χρόνια, έπεφτα αραιά και που πάνω σε υποσημειώσεις ή σχολιασμούς που αφορούσαν την ιδεολογική σύγκρουση Διαφωτιστών και χριστιανών λογίων αναφορικά με επιστημονικά ζητήματα, και ακόμα πιο συγκεκριμένα για την ορθότητα ή μη της ηλιοκεντρικής θεωρίας. Ακόμα μεγαλύτερη εντύπωση που προκάλεσε το γεγονός ότι οι διαμάχες αυτές σχετίζονταν ακόμα και με την πιθανότητα υπάρξης ζωής σε άλλους πλανήτες.

Τα προηγούμενα, σε συνδυασμό με τον επικείμενο ερχομό του 2021 (της συμπλήρωσης, δηλαδή, 200 ετών από την Ελληνική Επανάσταση), με έβαλαν σε μία διαδικασία περαιτέρω ενασχόλησης με το όλο ζήτημα, συγκεντρώνοντας τη διαθέσιμη βιβλιογραφία αλλά και τις πρωτότυπες πηγές της εποχής. Στόχος μου ήταν να παρουσιάσω στο κατώφλι του 2021 ένα βιβλίο ιστορικής έρευνας στο πλαίσιο της βιβλιοπαραγωγής για το 1821, με ένα παράξενο ή αλλόκοτο, αν θέλετε, θέμα, που θα το καταστούσε αν όχι συλλεκτικό, τότε σίγουρα μία… αρκετά ιδιαίτερη επιλογή για τους λάτρεις των μελετών που αφορούν τη συγκεκριμένη περίοδο.

Ένα από τα κεφάλαια που μου έκαναν εντύπωση, ήταν αυτό που αναφερόταν στην Ορθόδοξη Ιερά Εξέταση,  δεν γνώριζα καν την ύπαρξη της. Θέλετε να μας πείτε λίγα λόγια για την δράση της; 

Τον όρο “Ιερά Εξέταση” δεν τον χρησιμοποιώ καθ’ υπερβολή. Είναι φράση που χρησιμοποιούν οι ίδιοι οι Διαφωτιστές κατά την περίοδο 1819-1821. Αυτή την περίοδο στην Κωνσταντινούπολη λαμβάνουν χώρα πολλά και ενδιαφέροντα γεγονότα, παράλληλα με τις πολεμικές προετοιμασίες που φέρνουν σε δύσκολη θέση την ανώτατη ιεραρχία της Εκκλησίας.

Έτσι έχουμε φαινόμενα καταδίκης των επιστημονικών μαθημάτων (Μαθηματικά, Φυσική, Χημεία και Αστρονομία) στις ελληνικές σχολές, απόπειρα ελέγχου της ελληνικής βιβλιοπαραγωγής της διασποράς μέσω του πατριαρχικού τυπογραφείου, καύσεις βιβλίων (βλ. ενδεικτικά το “Κρίτωνος Στοχασμοί”), ακόμα και σχέδια απαγωγής Διαφωτιστών από το εξωτερικό, με στόχο να παραδοθούν σιδηροδέσμιοι στον Σουλτάνου.

Τα προηγούμενα δεν αποτελούν παρά το αποκορύφωμα της σύγκρουσης μεταξύ των Ελλήνων Διαφωτιστών και παραγόντων του πατριαρχείου της Κωνσταντινούπολης. Όμως για να κατανοήσει κανείς πώς ακριβώς φτάσαμε ως εκεί, θα πρέπει να μελετήσει την μεγάλη εικόνα, το χρονικό, δηλαδή, αυτής της διαμάχης. Είναι ακριβώς το ίδιο λάθος που κάνουν όσοι κρίνουν τον περίφημο αφορισμό της Επανάστασης από τον Γρηγόριο Ε’ τον Μάρτιο του 1821. Είναι παρακινδυνευμένο να προβεί κανείς σε αναλύσεις και ερμηνείες των γεγονότων, εάν προηγουμένως δεν έχει εξετάσει τον ορίζοντα συμβάντων μιας 25ετίας πριν το ’21 και τη διαχρονική στάση του Γρηγόριου απέναντι στο ενδεχόμενο ξεσηκωμού των Ελλήνων. Μελετώντας το ιστορικό του κάθε γεγονότος, τα συμπεράσματα εξάγονται πολύ πιο εύκολα, με ασφάλεια. 

Υπάρχει κάποιο κρυφό μήνυμα πίσω από την επιλογή του συγκεκριμένου τίτλου;

Ο τίτλος επέλεξα να είναι απλός και κατανοητός, ξεδιπλώνοντας το περιεχόμενο του βιβλίου. Με απασχόλησε το δεύτερο μισό του, όπου προτίμησα τη φράση “ζωή στο διάστημα”, από την χρησιμοποίηση ενός σχήματος που θα εμπεριείχε τον όρο “εξωγήινη” (ζωή), αποφεύγοντας πιθανές παρεξηγήσεις που ενδεχομένως να δημιουργούνταν σε ένα κοινό που βρίσκεται πολύ κοντά στην επιστημονική έρευνα.

Στον υπότιτλο έδωσα το στίγμα της ιδεολογικής σύγκρουσης, διαχωρίζοντας τους στοχαστές της εποχής σε εκείνους που έβαλαν την επιστημονική μελέτη πάνω από τα θρησκευτικά τους πιστεύω και σε αυτούς που έπραξαν το αντίθετο.

Ποιες υπήρξαν οι βασικότερες πηγές  για το γράψιμο του εν λόγω βιβλίου;

Σίγουρα αρκετά πρωτότυπα κείμενα της εποχής, μιας και στο βιβλίο ο αναγνώστης θα συναντήσει τους δημοφιλέστερους Διαφωτιστές και χριστιανούς λογίους εκείνης της περιόδου που, όσο παράξενο κι αν φαίνεται, ξόδεψαν αρκετό από το μελάνι τους ώστε να επιχειρηματολογήσουν για τη θέση της Γης στο Ηλιακό μας Σύστημα, αλλά και για τη μοναδικότητα της ζωής στο Σύμπαν.

Από κι και έπειτα έκανα προσπάθεια να συγκεντρώσω όλα (ή σχεδόν όλα) τα βιβλία νεότερων ιστορικών ή επιστημόνων, που κάνουν αναφορές ή αναλύσεις (σε επίπεδο κεφαλαίων ή υποκεφαλαίων των έργων τους) επάνω στο συγκεκριμένο ζήτημα. Αξιολόγησα τα δεδομένα, σχεδίασα τη δομή του βιβλίου και ξεκίνησα τη συγγραφή του, προσθέτοντας στο τέλος ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον κεφάλαιο για τις σχέσεις Εκκλησίας της Ελλάδος και επιστήμης της Αστρονομίας κατά τον 20ο αιώνα, με ορόσημο την προσσελήνωση.

Έχετε γράψει κι άλλα βιβλία που αναφέρονται στην ανάδειξη κρυφών πτυχών της εκκλησιαστικής ιστορίας. Πείτε μας τους λόγους που σας οδήγησαν στη μελέτη αυτού του τομέα της ιστορίας.

Το 2019 κυκλοφόρησε η δημοσιογραφική μου έρευνα “Διαχωρισμός Κράτους και Εκκλησίας”, ενώ φέτος (2021) επιμελήθηκα την έκδοση του βιβλίου “Η Μαύρη Βίβλος του 1821”, που παρουσιάζει τις αντεπαναστατικές εγκυκλίους των πατριαρχών της Κωνσταντινούπολης κατά την περίοδο 1798-1828, με πρόλογο του Θάνου Βερέμη.

Η απουσία Εκκοσμίκευσης στην Ελλάδα αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα προβλήματα του τόπου μας και μία εκ των κυριοτέρων αιτιών οπισθοδρόμησης της ελληνικής κοινωνίας σχεδόν σε κάθε τομέα που μπορεί να φανταστεί κανείς. Πρόκειται για ένα καθαρά πολιτειακό ζήτημα που σε καμία περίπτωση δεν σχετίζεται με την πίστη των συμπολιτών μου.

Το ίδιο ακριβώς συμβαίνει και με τη “Μαύρη Βίβλο”. Η ανάπτυξη και επιβολή μιας σειράς εθνικών μύθων, που οδήγησαν με τη σειρά τους στη διαμόρφωση της προβληματικής νεοελληνικής ταυτότητας (που επίσης συνδέεται με τη διαχρονική οπισθοδρόμηση της ελληνικής κοινωνίας και του κράτους μας), οφείλουν να αναδειχθούν και να τοποθετηθούν στην ορθή τους βάση για τις νεότερες γενιές. Μόνο έτσι θα οικοδομηθεί μία περισσότερο υγιής μελλοντική κοινωνία, με ισχυρή αυτοσυνειδησία, βασισμένη στις αξίες του Ορθού Λόγου και της Πολιτικής Αρετής.

Τον ρόλο μου τον γνωρίζω. Είμαι δημοσιογράφος και συμβάλλω με τον τρόπο μου στην ανάδειξη των ζητημάτων αυτών στη δημόσια σφαίρα, αλλά και στην ανάπτυξη του γενικότερου προβληματισμού.  

Εκτός από συγγραφέας, είστε και δημοσιογράφος. Έχει τύχει να χρησιμοποιήσετε το δημοσιογραφικό σας ένστικτο ή μέθοδο στην έρευνα για κάποιο βιβλίο σας;

Δεν είμαι ιστορικός ούτε θεολόγος. Όλες μου οι έρευνες είναι γραμμένες δημοσιογραφικά, αγγίζοντας ιδιαίτερες κάθε φορά θεματολογίες (οι οποίες παρόλα αυτά θεωρώ πώς συνδέονται με κάποιον τρόπο), ενώ οι παλαιότεροι αναγνώστες μου νομίζω πλέον είναι σε θέση να αντιληφθούν ορισμένους βασικούς κανόνες μεθοδολογίας και δομής που ακολουθώ στα βιβλία μου. Με ενδιαφέρει ο αναγνώστης να οδηγείται σε συμπεράσματα από τις ίδιες τις πληροφορίες που παρατίθενται και ρέουν μέσα στο κείμενο με συγκεκριμένη λογική (πληροφορίες οι οποίες θα πρέπει να τεκμηριώνονται ταυτόχρονα και όσο το δυνατόν καλύτερα), ενώ παράλληλα να του προσφέρεται η δυνατότητα παραπομπής στις πρωτότυπες πηγές.

Από κει και πέρα το ένστικτο πάντα χρειάζεται και θα έλεγα ότι πολλές φορές είναι αυτό που κάνει τη διαφορά στην αποκάλυψη ενός γεγονότος ή στη σύνδεση διαφορετικών μεταξύ τους δεδομένων. Το ένστικτο γεννάει τις ομορφότερες ιστορίες πίσω από τη συγγραφή ή διενέργεια μιας έρευνας, ενός βιβλίου. Όμως αυτά τα γοητευτικά περιστατικά είναι πρακτικά αδύνατον να τα μοιραστούμε με τους αναγνώστες μας.

Κυρίαρχες στη ζωή πιστεύετε ότι είναι οι ερωτήσεις ή οι απαντήσεις;

Σαφέστατα οι ερωτήσεις. Μια σημαντική απάντηση θα μπορούσε να μην προκύψει ποτέ, επειδή πολύ απλά δεν έγινε η κατάλληλη ερώτηση. Η πρόοδος της ανθρωπότητας προκύπτει μέσα από τη διατύπωση των κατάλληλων ερωτήσεων.

Θεωρείτε ότι οι Έλληνες γνωρίζουν επαρκώς την ιστορία τους; 

Δυστυχώς όχι. Και σε αυτό έχει τεράστια ευθύνη η ίδια η πολιτεία, τόσο με την προβληματική της Παιδεία (στην οποία εμπλέκεται μέχρι και σήμερα η Εκκλησία), όσο και με την αδυναμία της να εμφυσήσει στους ελληνοπαίδες την αγάπη για τη μελέτη της Ιστορίας.

Από την άλλη δεν γίνεται να παραγνωρίσουμε το γεγονός ότι κατά τις τελευταίες δεκαετίες παρατηρείται μία άνθιση στην ελληνική βιβλιοπαραγωγή για θέματα Ιστορίας, με το αναγνωστικό κοινό να δείχνει την ανταπόκρισή του προς αυτή την κατεύθυνση. Αν μη τι άλλο κάτι τέτοιο μπορεί να εκληφθεί ως μία ελπίδα για το μέλλον.

Πιστεύετε ότι ένα ιστορικό δοκίμιο μπορεί να αλλάξει την συμπεριφορά των ανθρώπων;

Θεωρώ ότι μπορεί να αλλάξει άμεσα τον τρόπο σκέψης των ανθρώπων. Η αλλαγή συμπεριφοράς θέλει τον χρόνο της. Ένα καλό ιστορικό δοκίμιο μπορεί να αποτελέσει τον σπόρο που θα γεννήσει στο μέλλον παράγωγες ιδέες, συμπεριφορές και πρακτικές. Αυτό είναι κάτι που έχω πάντα στο μυαλό μου, κάθε φορά που βάζω την “τελεία” σε μία μελέτη μου.

Δημοσιεύθηκε από

Giorgos Trigkas

Ο Γιώργος οδεύει προς τα 40 και ανησυχεί που δεν έχει πλέον αρκετό χρόνο στην διάθεση του για να διαβάζει όσα βιβλία θα ήθελε. Ζει στην Αθήνα και εργάζεται στο βιβλιοπωλείο BooksPlus και ως Σύμβουλος Επικοινωνίας.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s